Định nghĩa

1. Danh từ:
   • Loài côn trùng thuộc bộ Cánh màng, hình dáng giống ong, bụng thon nhỏ, có tập tính xây tổ bằng đất sét hoặc bùn: "tò vò" là tên gọi một loài sâu bọ, thường là ong bắp cày đơn độc, có thân hình thon dài, màu sắc thường đen và vàng, nổi tiếng với việc xây tổ hình vòm từ đất ẩm.
   • Kiểu kiến trúc hình vòm, cửa vòm: Trong kiến trúc, "tò vò" còn được dùng để chỉ phần cửa hoặc mái có hình dáng cong như vòm, tương tự hình dáng tổ của con tò vò.

Ví dụ sử dụng

• Danh từ (chỉ côn trùng):

  • Trên bờ tường cũ có một tổ tò vò bằng đất. (Trên bức tường cũ có một tổ ong tò vò làm bằng đất.)
  • Con tò vò tha sâu về tổ để làm thức ăn cho con non. (Con tò vò tha sâu về tổ để làm thức ăn cho ấu trùng.)

• Danh từ (chỉ kiến trúc):

  • Ngôi nhà cổ có cửa tò vò rất đẹp. (Ngôi nhà cổ có cửa hình vòm rất đẹp.)
  • Mái tò vò của đình làng là nét kiến trúc độc đáo. (Mái hình vòm của đình làng là nét kiến trúc độc đáo.)

Các cách sử dụng nâng cao

• "tò vò mà nuôi nhện": Thành ngữ này ví von chuyện nuôi kẻ thù của mình, cuối cùng bị hại lại, xuất phát từ tập tính một số loài tò vò bắt nhện về tổ cho con non ăn.
  • Hành động ấy chẳng khác nào tò vò mà nuôi nhện, rồi sẽ tự hại mình. (Hành động ấy chẳng khác nào nuôi ong tay áo, rồi sẽ tự hại mình.)

Biến thể và từ gần giống

• Ong tò vò: Cách gọi khác chi tiết hơn cho loài côn trùng này.

  • Ong tò vò thường làm tổ ở góc tường. (Ong tò vò thường làm tổ ở góc tường.)

• Cửa vòm: Từ đồng nghĩa trong kiến trúc cho nghĩa "cửa tò vò".

  • Lối vào được thiết kế theo kiểu cửa vòm. (Lối vào được thiết kế theo kiểu cửa hình vòm.)

Từ đồng nghĩa

• Ong đất: Chỉ loài ong có tập tính làm tổ bằng đất, tương tự tò vò.
• Ong bắp cày đơn độc: Tên gọi theo tập tính sống đơn lẻ, không thành đàn lớn như ong mật.

Thành ngữ liên quan

• Tò vò làm tổ, người ta đập đi; ong vàng làm tổ, người ta để lại: Câu nói dân gian phản ánh sự khác biệt trong cách đối xử, thường dùng để ví von về sự thiếu công bằng hoặc định kiến.
  • Ở đời nhiều khi cũng như chuyện tò vò làm tổ, ong vàng làm tổ vậy. (Ở đời nhiều khi cũng có sự đối xử khác biệt vô lý như thế.)

1. Loài sâu bọ hình tựa con ong, lưng nhỏ, hay làm tổ bằng đất.